X

یادداشت

/اطلاع‌رسانی/یادداشت
بررسی موانع بهره‌وری در نظام تعلیم و تربیت کشور
شنبه 08 مرداد 1401
41
کد خبر: 3082
آدرس کوتاه

 بررسی موانع بهره‌وری در نظام تعلیم و تربیت کشور

عبداله اسدی، پژوهشگر حکمرانی تربیتی

سنجش درست بهره‌وری در زمینه‌ تربیت و یادگیری، اگر ناممکن نباشد، دست‌کم بسیار دشوار است. عواملی مانند پیچیدگی هزارتوی فرایندهای تربیتی، عوامل و موانع بی‌شمار سهیم و مؤثر در تربیت، آثار ماندگار تربیت و ابعاد نسلی و فرانسلی آن، عملا سنجش کمّی یا ارزیابی کیفی تربیت را -آنچنان که علم امروز دنبال می‌کند- از دیدرس و دسترس بشر خارج می‌کند.

اما از سوی دیگر، دست‌کم می‌توانیم آنچه عینی و در مقابل دیدگان ما اتفاق می‌افتد را با متر و معیارهای مقدور و در همین موقعیت اینجایی و اکنونی‌مان، ارزیابی کنیم و به امکان بهبود بهره‌وری آن بیندیشیم. مواردی مثل ارزشیابی آموخته‌های دانش‌آموزان بر اساس اهداف قصدشده، سنجش عملکرد معلمان به نسبت وظایف محوّله، ارزیابی فرایند شناسایی و شکوفایی استعدادها در کشور و به‌طور کلی قضاوت همه بازیگران عرصه تربیت نسبت به یکدیگر، می‌تواند موضوع «مطالعات بهره‌وری تربیت» باشد. قبول کنیم که تصور این میدان وسیع با این عرض و طول، اقتضای ناگزیر امر تربیت است.

با توجه به تعریف ابتدایی و ساده بهره‌وری؛ «نسبت برونداد به درونداد و فرایند»، در ارزیابی نظام تربیتی باید این پرسش ساده را از خودمان بپرسیم که «آیا برونداد این فرایند دوازده ساله در نظام آموزش رسمی-عمومی کشور، نسبت معقول و موجهی با درونداد آن و هزینه‌کرد ما دارد؟» اگر این سؤال را از فارغ‌التحصیلان امروز مدارس بپرسید، دور از ذهن نیست که بگویند: «نه!» اگر همین پرسش را از سایر ذی‌نفعان هم بپرسید به احتمال زیاد پاسخ مشابهی خواهید شنید. اما چه عواملی مانع بهره‌وری در نظام تعلیم و تربیت می‌شوند؟

نبود ثبات مدیریتی

شرط تربیت، حفظ استمرار است. در مقیاس فردی، «عمل» و تکرار آن است که تبدیل به «ملکه» می‌شود و حفظ و تجمیع ملکات است که «شاکله» را می‌سازد. در شاکله سازمانی و حکومتی نیز چه بسا همین‌طور باشد. اما ما در نظام تعلیم و تربیت کشور از «عدم ثبات مدیران» رنج می‌بریم و این خود را در تغییر فرایندهای مدیریتی (صرفا در ابلاغ دستورات و یک پیگیری مذبوحانه و نه در تحقق عملی آنها) نشان می‌دهد. آمار تغییر وزرای آموزش‌وپرورش و تغییرات دومینووار پس از هر تغییر، موجب شده میانگین دوره وزارت هر وزیر آموزش‌وپرورش، به دوسال نرسد. از طرفی، تشتت رویه‌های اداری و تذبذب تصمیم‌های خرد و کلان ملّی و محلی را نیز به تبع این تغییرات باید اضافه کرد. مواردی مانند تغییر هرساله کتاب‌های درسی، تغییر مکرر روند تأمین و تربیت معلم، تغییر جدول عناوین و ساعات دروس، تغییر دوره‌ها و مقاطع تحصیلی، حذف و اضافه شدن مکرر رشته‌های مهارتی و مانند آن. در همین حال، اگر «تثبیت مدیران» را راهکاری برای رفع این مانع تلقی کنیم، این راهکار به شرطی مطلوب است که انتصاب مدیر، در بدو امر بر مبنای شایسته‌سالاری و به‌گزینی باشد. وگرنه عدم ثبات مدیری که احیانا با رانت و رفاقت آمده و کفایت و لیاقت لازم را از ابتدا نداشته، خود، نعمت است و تغییر سریع‌تر  وی، از ابزار ارتقای بهره‌وری است.

 وجود اختلال تقنینی

تعدد مراجع قانونگذار (به معنای عام آن) در بالادست، سبب بروز پدیده‌هایی چون تعارض قوانین، تراکم قوانین یا سکوت قوانین شده است و پیامد این پدیده، چیزی نیست جز اصطکاک و استهلاک مدیریتی در پایین‌دست. مدیر دلسوز، اگر تحرک زیادی داشته باشد لاجرم مشمول اتهام یا مرتکب تخلف می‌شود. مدیر فرصت‌سوز هم بهانه‌ کافی برای فرافکنی و مظلوم‌نمایی در دست دارد. این آشفته‌بازار، بیش از آنکه به نفع جریان خدمت باشد، زمینه‌ساز بروز خسارت است. بنابراین «تنقیح قوانین» راهکاری است که برای رفع این دست موانع و ساماندهی قوانین کشور، به‌عهده مجلس شورای اسلامی گذاشته شده است.

 کرختی مزمن عاملی - ساختاری

مناقشه‌ «اصالت عاملیت یا اصالت ساختار» به هر نتیجه‌ای که برسد، گویا تفاوتی به حال امروز آموزش‌وپرورش نمی‌کند. یک میلیون نفر از بدنه‌ تقریبا سه میلیون نفری دولت در کشور، متعلق به وزارت آموزش‌وپرورش است. اگر آن ادعا که می‌گوید «از نظر سلسله‌مراتب طولی و شاخ و برگ‌های عرضی وزارت آموزش‌وپرورش ایران، بزرگ‌ترین وزارتخانه‌ جهان است» درست هم نباشد، باز می‌بینیم که اینرسی و سنگینی عجیبی در ساختار و عاملان نشسته در آن ساختار، حاکم است. بله! «مقاومت در برابر تغییر» مرسوم و قابل‌درک است، اما مقاومت بدنه‌ نوعا ناراضی در مقابل هر ایده‌ای که ادعای ارتقای بهره‌وری دارد، تحلیل و ریشه‌یابی خاص خود را می‌طلبد. به‌‌طور منطقی، وجود نارضایتی باید منجر به استقبال از تغییر شود، اما تجربه‌ سیاستگذاری آموزشی کشور در سه دهه‌ اخیر نشان داد که تقریبا هر ایده بهبود و ارتقایی، به سد آهنین ساختار و ساکنان آن برخورده است. شاید ریشه‌ این پدیده را بتوان در عامل نخست (نبود ثبات مدیریتی) یافت؛ مدیر موقت، اطاعت نمی‌شود. از این رو، تغییر مسیر حرکت یک سازه‌ اداری غول‌پیکر، گاهی آنقدر فرسایشی می‌شود که وزیر هم عطایش را به لقایش می‌بخشد و مجبور می‌شود با رتق و فتق امور روزمره، دوره‌اش را تمام کند. از این رو، بهره‌گیری از روش‌های نوین «حکمرانی مردمی»، اصلی‌ترین راهکار عبور از این مانع است.

 توزیع نابجا و بهره‌دهی ناچیز امکانات

تعداد زیادی از مجموعه‌های ورزشی، متراژ بالایی از سالن‌های سینما و تئاتر، حجم بالایی از اتاق‌های جلسات و کنفرانس، فضاهای متعدد و متنوع اردویی، امکانات مفصل اسکان و استقرار، کارگاه‌های حرفه‌ای متعدد و فضاهای آموزش مهارتی، امکانات زیاد حمل‌ونقل و ترابری، موقعیت‌ها و محیط‌های بی‌شمار بکر طبیعت، رسانه‌ها و زیرساخت‌های مبتنی بر فناوری‌ و داشته‌های فراوان دیگر موجود درکشور، امروز در اختیار بازیگران مختلف نظام حکمرانی تربیتی است که وزارت آموزش‌وپرورش تنها یکی از آنهاست. درباره اینکه این امکانات، چه میزان در سقف ظرفیت واقعی خودشان فعال هستند و چقدر از آنها خاک می‌خورند، قضاوتی نمی‌کنیم؛ -چراکه اساسا بعید است آمار متقنی در این باره وجود داشته باشد- اما قدر مسلم این است که بخش مهمی از آنچه بین بیش از ۷۰ دستگاه فرهنگی کشور توزیع شده‌، قرار است برای جبران بهره‌وری پایین نظام تربیت رسمی و آموزش‌وپرورش صرف شود. راهکار عبور از این چالش، ایجاد پلتفرم بهره‌برداری بهینه و شفاف از امکانات دستگاه‌هاست، به‌نحوی که متناسب با نیازهای تربیتی و آموزشی هر بوم و اقلیم، تحت یک حکمرانی نظام‌مند (نه لزوما متمرکز، اما عادلانه) سرمایه‌ها را برای رفع بهنگام و به اندازه‌ نیازهای تربیتی کشور، همگرا و کانونی کند.

در پایان می‌توان گفت، عوامل متعدد دیگری نظیر سیاست‌زدگی، تمرکزگرایی و استانداردگرایی افراطی، نبود نظام بازخورد و اصلاح در تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری، نبود آینده‌نگری و آینده‌نگاری کافی، نفوذ برخی اسناد و ایده‌های مخرب بین‌المللی، عدم التفات به نقش الهام‌بخشی برون‌مرزی، انفعال در برابر تحولات جهانی، مصرفی تلقی‌کردن آموزش‌وپرورش و نبود نگاه سرمایه‌ای، تنزل اعتمادبه‌نفس و جایگاه و منزلت معلمی قابل طرح هستند که هر یک سهمی در پایین بودن نرخ بهره‌وری نظام تعلیم و تربیت کشور دارند.

تصاویر
  • بررسی موانع بهره‌وری در نظام تعلیم و تربیت کشور
نظر جدید

Website

تصویر امنیتی
کد امنیتی را وارد نمایید: