X

یادداشت

/اطلاع‌رسانی/یادداشت
بررسی بهره‌وری آب در بخش کشاورزی
دوشنبه 29 آذر 1400
455
کد خبر: 2760
آدرس کوتاه

 بررسی بهره‌وری آب در بخش کشاورزی

رضا پورخردمند، مدیرعامل انجمن توسعه بهره‌وری ایران

براساس تعریف بهره‌وری (استفاده درست و مطلوب از امکانات و منابع محدود)، بهره‌وری در بخش کشاورزی را می‌توان افزایش میزان محصول به‌دست آمده از یک واحد نهاده تعبیر کرد. نهاده‌های به‌کار رفته در این بخش، عبارت‌اند از: آب، زمین، بذر و کود. سایر نهاده‌های این بخش هم شامل نیروی انسانی شاغل در این بخش، به‌همراه تکنولوژی و ماشین‌آلاتی است که برای کاشت بذر، افزایش کود و برداشت محصول به‌کار می‌رود. 

در کشوری که بیش از دوسوم زمین‌های آن خشک و نیمه‌خشک و غیرقابل کشت و میانگین بارندگی‌اش با حدود 250 میلیمتر، بسیار کمتر از میانگین جهانی است، مهم‌ترین نهاده، آب خواهد بود. در چنین شرایطی شاخص مناسب بهره‌وری آب، میزان درآمد حاصل از کشت انواع گیاه، بوته و درخت در یک واحد مشخص از زمین، نسبت به هزینه میزان آب مصرفی برای تولید همین مقدار محصول خواهد بود. اما آنچه موجب اتلاف منابع آبی می‌شود اینکه هزینه تولید و تزریق آب، برای تولید محصولات کشاورزی، به‌درستی محاسبه نمی‌شود. به تعبیری، منابع آبی به‌کار رفته، بسیار کمتر از آنچه ارزش دارد، برآورد می‌شود. به همین دلیل کشت انواع میوه‌های آب‌‌دزد، مانند میوه‌های جالیزی در زمین‌های کم‌آب، به شیوه‌های کاملا سنتی و آب‌بر متداول است و محصول نهایی نیز به قیمت‌های بسیار نازل فروخته می‌شود. از سوی دیگر، هدررفت آب در کشور بین 28 تا 30 درصد برآورد می‌شود، در حالی که مقدار میانگین این شاخص در کشورهای جهان، بین ۹ تا ۱۲ درصد گزارش شده است. از جمله عوامل مهم در این نقیصه، برداشت‌های غیرمجاز از شبکه آب‌رسانی و فرسودگی تاسیسات آب و شبکه‌های آبرسانی است. در باب کم‌آبی و مشکلات مربوط به آن، سخن فراوان گفته شده و به همین مقدار بسنده می‌کنیم. اما مهم‌ترین راهکارهای ارتقای بهره‌وری آب در بخش کشاورزی از نگاه روش‌های مدیریتی و زاویه دید نهادهای مسئول، می‌توان به‌صورت زیر خلاصه‌سازی کرد:

وظایف سازمان ملی بهره‌وری ایران

•تولید و عرضه آمارهای مربوط به بهره‌وری مصرف آب

•حمایت از تولید محصولات کشاورزی بر مبنای شاخص‌های بهره‌وری به‌ویژه بهره‌وری آب در مقیاس گیاه، مزرعه، دشت و حوضه آبریز

•ایجاد ظرفیت قانونی و نهادی برای تغییر و اصلاح قوانین و سیاست‌ها به‌منظور ارتقای بهره‌وری آب

•ایجاد ابزارهای قانونی و مشوق‌های لازم جهت ایجاد انگیزه برای تولیدکنندگان بهره‌ور

وظایف وزارت جهاد کشاورزی

•ارتقای مدیریت آبیاری و تدقیق برنامه مصرف آب و بهینه‌سازی آن با بهره‌مندی از سامانه‌های نوین، هوشمندسازی آبیاری و حفظ تعادل املاح در خاک، متناسب با شرایط خاک، نوع گیاه و شرایط رشد آن و ویژگی‌های اقلیم و جغرافیای خاص هر منطقه

•توسعه شیوه‌های کشاورزی حفاظتی (زراعی و باغی) و توسعه کشت نشایی با هدف کوتاه‌کردن دوره تولید در مزرعه و کاهش مصرف آب

•هدایت و حمایت از انتقال قانونی از محصولات صیفی و جالیزی به محیط‌های کنترل‌شده (گلخانه‌ها)

•تغییر فصل کاشت محصولات برای حداکثر استفاده از آب سبز، حداقل تبخیر و ارتقای بهره‌وری مانند توسعه کشت چغندرقند در پاییز یا کشت سیب‌زمینی در زمستان

•معرفی محصولات جایگزین برای استفاده حداکثری از آب نظیر جایگزینی چغندرقند پاییزه با نیشکر یا گیاهان جدید علوفه‌ای با یونجه

•تحویل حجمی آب به‌جای روش فعلی حق‌آبه

•ارتقای مدیریت زنجیره ارزش و توسعه صنایع تکمیلی بخش کشاورزی برای ارتقای بهره‌وری اقتصادی آب

•رفع موانع و تسهیل دسترسی کشاورزان به فناوری‌های نوین و نهاده‌های مناسب موردنیاز

وظایف نهادهای بیمه‌ای و حمایت‌های جبران خسارت

•استقرار مدیریت ریسک به‌منظور کاهش اثرات بلایای طبیعی در تولیدات کشاورزی نظیر خشکسالی، سرمازدگی، یخبندان، گرمازدگی و ... با استفاده از سامانه‌های پیش‌آگاهی، کاربرد تکنولوژی‌های مناسب، انواع بیمه‌ها و ...

وظایف نهادهای حامی بخش خصوصی مانند اتاق‌های بازرگانی

•توسعه هدفمند تحقیقات کاربردی و تقویت مشارکت بخش خصوصی در فعالیت‌های به‌نژادی و به‌زراعی همچون معرفی ارقام زراعی و باغی مناسب زودرس، متحمل به شوری، خشکی و سایر تنش‌های محیطی و ارائه دستورالعمل‌های فنی و اجرایی برای بهبود کشت‌وکار

•توجه به ایجاد فعالیت‌های جایگزین به‌منظور تأمین معیشت جایگزین کشاورزان برای جذب اعتماد و همکاری آنان در پیشبرد اهداف

•دستیابی به حداکثر ظرفیت تولید محصولات و کاهش شکاف عملکرد به روش‌های مختلف مانند مدیریت تغذیه، کنترل عوامل خسارت‌زا، مکانیزاسیون و ...

•حمایت و تامین تسهیلات لازم برای رونق تجارت محصولات و فراورده‌های کشاورزی و رفع موانع آنها

•ایجاد تسهیلات لازم به‌منظور جلب مشارکت حداکثری بخش خصوصی جهت همکاری در امور مختلف از جمله انتقال تکنولوژی، ارائه خدمات فنی، بهبود تولید، نگهداری، فرآوری، بازاریابی و عرضه محصولات کشاورزی

وظایف نهادهای آموزشی و پژوهشی

•توانمندسازی مستمر شاغلان بخش کشاورزی به‌منظور ارتقای سطح دانش، مهارت، اخلاق حرفه‌ای، مدیریت، انتقال تکنولوژی و دانش روز

•اصلاح محتوا و شیوه‌های آموزشی توانمندسازی منابع انسانی با ارتقای سطح دانش، مهارت، اخلاق حرفه‌ای و مدیریت به‌منظور افزایش سهم فارغ‌التحصیلان دانشگاهی در شاغلان بخش

•به‌کارگیری روش‌های زراعی و باغی موثر بر افزایش بهره‌وری مانند معرفی گیاهان جدید مناسب، اصلاح زمان کاشت، تراکم و آرایش بهینه کشت، استفاده از انواع مالچ، کشت روی پشته‌های بلند، نصب سایبان و ...

•افزایش میزان حاصلخیزی خاک کشور از طریق افزایش ماده آلی آن با تکیه بر اصول اصلاح تناوب زراعی، انجام عملیات مناسب کشاورزی، توجه به کشت گیاهان حاصلخیزکننده، کنترل فرسایش خاک و حفظ بقایای گیاه در خاک، بهبود برنامه تغذیه گیاه، مدیریت شوری و ارتقای شاخص‌های بیولوژیکی خاک و ...

منابع:

1-گزارش مطالعات وضعیت مصرف و هدررفت آب در بخش کشاورزی، مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق بازرگانی، صنعت و معدن ایران، 1400

2-دکتر فاخری‌فرد، احمد، استاد گروه مهندسی آب دانشگاه تبریز، در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم، سال 1398

3-دکتر دین‌پژوه، یعقوب، دانشیار گروه مهندسی آب دانشگاه تبریز در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم در تبریز، سال 1398

4-دکتر ملکیان، راحله، مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق بازرگانی، صنعت و معدن ایران، 1400

5-گزارش آمارهای بین‌المللی برنامه توسعه سازمان ملل متحد (UNDP)، 2019 میلادی

تصاویر
  • بررسی بهره‌وری آب در بخش کشاورزی
نظر جدید

Website

تصویر امنیتی
کد امنیتی را وارد نمایید: