X

گفت‌و‌گو

/اطلاع‌رسانی/گفت‌و‌گو
 دانشگاه‌ها نگاه آینده‌پژوهانه داشته باشند
چهارشنبه 11 آبان 1401
13
کد خبر: 3276
آدرس کوتاه
در میزگرد تخصصی «بهره‌وری درآموزش عالی» مطرح شد:

  دانشگاه‌ها نگاه آینده‌پژوهانه داشته باشند

 در هفتمین نشست تخصصی بهره‌وری درباره«بهره‌وری در آموزش عالی» گفت‌وگو شد و عوامل مؤثر در علل ناکارآمدی و نابهره‌وری در آموزش عالی مورد بحث و تبادل‌نظر قرار گرفت. این نشست با حضور رئیس سازمان ملی بهره‌وری ایران و جمعی از اعضای هیئت علمی دانشگاه‌ها، صاحبنظران و کارشناسان این حوزه برگزار شد. آنچه در ادامه می‌آید، بخشی از مباحث و موضوعات مطرح‌شده در این میزگرد است.

اندازه‌گیری بهره‌وری در آموزش عالی زمانبر و پیچیده است

میر محمدصالح راحمی، دبیر کمیته بهره‌وری وزارت علوم، تحقیقات و فناوری

از آموزش عالی به‌عنوان مهم‌ترین بستر توسعه علمی و پیشرفت و محور عقلانیت، رشد و بالندگی جوامع و تربیت نیروی انسانی متخصص یاد می‌شود. از طرفی، نقش پررنگ آموزش عالی را در رشد فناوری، بهره‌وری و رشد اقتصادی، شکل‌دهی به نظام ارزش‌ها و فرهنگ جامعه و دستیابی به عدالت اجتماعی نمی‌توان نادیده گرفت. اما در کنار این ویژگی‌ها در حال حاضر این حوزه با چالش‌هایی نظیر رویکردهای غیرعلمی در توسعه یا ساماندهی آموزش عالی، کاهش تقاضا، افزایش هزینه‌های آموزشی، معضل کسری و عدم کفایت بودجه، گسترش بی‌رویه رشته‌ محل‌ها، عدم تناسب محتوای آموزشی و برنامه‌های درسی با نیازهای روز جامعه، پایین‌تر از انتظار بودن سطح توان دانش‌آموختگان، افزایش نرخ دانش‌آموختگان بیکار و جویای کار، فقدان هدف‌گذاری مبتنی بر نیاز و نبود فرصت‌های برابر و مشکلات فرهنگی در دانشگاه‌ها دست‌ به‌ گریبان است. با وجود این، نقش پررنگ و نیاز به ارتقای بهره‌وری برای بهبود عملکرد آموزش عالی، به‌دلیل مشکلات ساختاری در اداره این حوزه و فقدان مکانیسم بومی ارتقای بهره‌وری جهت به‌کارگیری در این حوزه، نگرش تدوین برنامه بهره‌وری متمرکز در مجموعه وزارت علوم، تحقیقات و فناوری نزدیک به یک دهه مغفول مانده است. شاید بتوان مهم‌ترین دلیل آن را خروجی‌های متفاوت و ناهمگن، تنوع محصولات آموزش عالی و چالش ارزیابی کیفیت این حوزه دانست که اندازه‌گیری بهره‌وری آموزش عالی را با محدودیت‌هایی مواجه کرده است. به‌عنوان مثال، در یک کارخانه‌ با افزایش تولید محصول یا ارزیابی کیفیت محصول، می‌توان کارایی و اثربخشی آن را اندازه‌گیری کرد، اما اندازه‌گیری بهره‌وری در آموزش عالی فرایند زمانبر و بسیار پیچیده‌ای است، چراکه به‌دلیل تنوع و کیفیت متفاوت خروجی‌ها و تنوع رشته‌ها و گرایش‌های مختلف، روش اندازه‌گیری و دوره زمانی ارزیابی آن متفاوت است. با درک این نکته که بهره‌وری یک ضرورت است، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری از ابتدای سال 1400 اقدام به اجرای طرحی یکپارچه برای اجرای نظام مدیریت بهره‌وری در زیر بخش آموزش عالی کرد. در این مسیر ابتدا اسناد بالادستی در سه سطح ملی، بخشی و سازمانی در حوزه بهره‌وری آموزش عالی بررسی و تحلیل شد. سپس نقاط قوت و ضعف فعالیت‌های انجام شده در این حوزه در طول 10 سال گذشته بررسی و جلسات تخصصی با کارشناسان مرتبط و سازمان ملی بهره‌وری جهت تعیین مسیر و روش اجرا برگزار و بخشی از مدل بهره‌وری آموزش عالی بومی و مختص این حوزه شناسایی شد. در همین حال، عارضه‌های بهره‌وری در چهار محور طرح و برنامه آموزش، طرح و برنامه پژوهش و فناوری، بهره‌وری سرمایه انسانی و اقتصاد آموزش عالی مورد بررسی قرار گرفت و هر یک از محورها در پنل‌های تخصصی مورد واکاوی قرار گرفت. همچنین برای مدیریت بهره‌وری آموزش عالی، نقشه راهی ترسیم و اسناد بالادستی در حوزه بهره‌وری بررسی و مسائل بهینه‌کاوی و عارضه‌یابی شد. بر این اساس، شاخص‌های کلیدی عملکرد این حوزه برای ارزیابی ارتقای بهره‌وری احصاء و دوره‌های آموزشی و توجیهی در سطح دانشگاه و مراکز برگزار شد. در فاز بعدی نیز، پیشنهادها ارزیابی و جاری‌سازی شد. به این منظور، اقداماتی نظیر ارسال برنامه پیشنهادی بهره‌وری آموزش عالی به تمام مؤسسات زیرمجموعه، برگزاری بیش از 50 مصاحبه تخصصی با خبرگان، برگزاری کارگاه‌های توجیهی مدیران و کارکنان انجام شد. در پایان، فقدان سند راهبردی مسنجم با رویکرد بهره‌وری آموزش عالی، عدم وجود برنامه‌ای جهت استقرار مدیریت دانش، عدم انسجام فرایندها براساس چارچوب‌های مشخص و استاندارد و عدم انسجام قراردادها و تفاهم‌نامه‌های کلان با  خروجی مطلوب (مانند اشتغال دانشجویان)، به‌عنوان مهم‌ترین مسائل و چالش‌ها در مسیر ارتقای بهره‌وری در آموزش عالی شناسایی شد. همچنین راهکارهایی در قالب برنامه‌ای یکپارچه برای حل این معضلات پیشنهاد شد که مطابق آن در دستورکار قرار گرفتن پیاده‌سازی رویکردهای علمی مبتنی بر مزیت‌های نسبی منطقه‌ای در ساماندهی نظام آموزش عالی، بازنگری یا تدوین سند راهبردی بر اساس شاخص‌های شناسایی شده، پیاده‌سازی نظام مدیریت دانش، تجهیز دانشگاه‌ها و مؤسسات به زیرساخت‌های یکپارچه ارتباطی، اصلاح و بازنگری فرایندهای مدیریت عملکرد و جانشین‌پروری و بازنگری شیوه‌نامه جذب و ارتقای اعضای هیئت علمی طبق مؤلفه‌های نوین موردانتظار از آموزش عالی نظیر دانشگاه کارآفرین و دانشگاه مبتنی بر مسئولیت اجتماعی، به‌عنوان اقدامات مطلوب جهت ارتقای بهره‌وری در حوزه آموزش عالی توصیه شد.

شبکه‌سازی یکی از راه‌های ارتقای بهرهوری آموزش عالی

علی بنیادی نائینی، عضو هیئت علمی دانشگاه علم و صنعت

آموزش عالی برای دستیابی به بهره‌وری نیازمند بازآرایی و بازمهندسی نقش‌ها و کارکردهاست. از همین رو، ضروری است سیاستگذاری در حوزه‌های مختلف فناوری، علم و نوآوری در نهادی فرادستگاهی انجام شود، چراکه یکی از آسیب‌های حوزه آموزش عالی، وجود چرخه‌ معیوب میان فرایند تبدیل، علم به نوآوری و تجاری‌سازی است. معتقدم، بین وظایف و مأموریت‌های معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری و وزارت عتف باید تفکیک صورت گیرد. برای نمونه، لازم است نقش وزارت علوم در توسعه فناوری معلوم شود؟ اولین گام در راستای توسعه بهره‌وری، مشخص‌کردن متولی توسعه بهره‌وری در حوزه علم، فناوری و نوآوری است. با توجه به اینکه وزارت علوم، تحقیقات و فناوری مهم‌ترین نهاد تربیت نیروی انسانی متخصص در قالب سیستم‌های دانشگاهی است و نقش زیادی در کشور ایفا می‌کند، نمی‌توان بهره‌وری را محدود به وزارت عتف کرد. بنابراین باید به این وزارتخانه نقشی فرابخشی داده شود تا بتواند کل بخش‌های آموزش عالی و فناوری را رصد کند، چراکه نهاد تصمیم‌گیر، مجری و پاسخگو در این حوزه وزارت علوم است. در این صورت، معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری در جایی که وزارت عتف کمتر حضور دارد، می‌تواند ایفای نقش کند. از سویی، وزارت علوم متناسب با مشغله‌های زیادی که دارد و بحث پژوهش و فناوری که به گرنت‌های اساتید و اعتبارات خرد محدود می‌شود، دیگر فرصت پیاده‌کردن ابرطرح‌های فناورانه را ندارد. در حالی که با توجه به بدنه کوچک معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری و بودجه خوب اختصاص‌یافته، ضروری است طرح‌های ابرفناورانه در این معاونت ظهور و بروز یابد. در حال حاضر، راهی به جز بهره‌وری نداریم و اگر بتوان نظام توسعه اعتبارات در دانشگاه‌ها را بهینه کرد، می‌توان یک گام جدی در راستای ارتقای بهره‌وری در دانشگاه‌ها برداشت. به این منظور، برای همراه‌شدن دانشگاه‌ها ضروری است چارچوبی تدوین و از طریق دبیرخانه هیئت‌امنا به تمام دانشگاه‌های کشور ابلاغ شود. البته نه الزاما برای توسعه بهره‌وری در وزارت عتف بلکه دانشگاه‌های سراسر کشور.  همچنین یکی از راه‌های ارتقای بهره‌وری در آموزش عالی، شبکه‌سازی به‌ویژه از طریق دانشجویان جوان است که دانشگاه‌ها آنها را تحت مدیریت دارند. اینها در کنار هم می‌توانند یک تحرک جدی در این بخش ایجاد کنند. بنابراین باید یک مدرسه سیاستگذاری در کشور وجود داشته باشد که بازیگران اصلی آن، دانشجویان، اساتید و... باشند. زمانی ما می‌توانیم از بهره‌وری در آموزش عالی صحبت کنیم که مسئله‌ای که فردا در کشور اتفاق خواهد افتاد، امروز در وزارت علوم شناسایی و برای آن فکر و مدل وجود داشته باشد. در این صورت علاوه بر برنده بودن، مسئله کشور هم حل‌وفصل خواهد شد. نکته مهم دیگری که باید به آن توجه داشت، جایگاه دانشگاه و ذی‌نفعان آن در حل مسائل کشور است که باید مشخص شود. در نتیجه برای بهره‌ور‌شدن آموزش عالی باید دانشگاه‌ها نگاه آینده‌پژوهانه داشته باشند و به هویت انقلابی و اسلامی توجه کنند. از طرفی، به سمت اقتصاد درونگرا و مبتنی بر توسعه تکنولوژی و دانش‌بنیان حرکت کنند. بنابراین پیشنهاد می‌کنم در سند تحول دولت و برنامه هفتم توسعه کشور نقش جدی بهره‌وری با بازآرایی نقش‌ هریک از بازیگران اکوسیستم آموزش عالی در تکمیل شبکه‌های علمی، فناوری و نوآوری و تفکیک وظایف بین وزارت علوم و معاونت علمی و سایر بازیگران موردتوجه قرار گیرد.

عدم توجه به نیازهای آموزشی نسل جدید، عامل نابهره‌وری آموزش عالی

محمد افکانه، عضو هیئت علمی دانشگاه شاهد

بهره‌وری در وزارت علوم از جمله مباحثی است که با چالش‌هایی همراه است. در این زمینه دو نگاه متفاوت وجود دارد؛ برخی معتقدند، دانشگاه‌ها به‌دلیل وجود زیرساخت‌های فراوان باید تولید ثروت کنند و با اقتصاد آموزش عالی امور خود را بگذرانند. از طرفی، عده‌ای بر این باورند که ماهیت دانشگاه، دولتی است و طبق اصل سی‌ام قانون‌اساسی دولت باید تمام هزینه‌های تحصیلی دانشجویان را تأمین کند. اگرچه تفاوت دیدگاه‌ها آسیب مبتلابه حوزه آموزش عالی نیست و مباحث بین‌دستگاهی و بین رویکردی در سایر مقولات هم قابل‌مشاهده است. با این وجود، اگر به‌دنبال ارتقای بهره‌وری در کشور هستیم لازم است، بهره‌وری را با توجه به کارکرد و ماهیت هر یک از دستگاه‌ها و سازمان‌ها بازتعریف کنیم. از این رو، برای توسعه بهره‌وری در آموزش عالی نیز باید کارکرد دانشگاه بازشناسایی شود. سال‌هاست دانشگاه‌ها به‌صورت هیئت‌امنایی اداره می‌شوند و اختیاراتی به آنها محول شده است، در حالی که زمان ارزیابی توسط سایر دستگاه‌ها، استانداردهای دیگری در نظر گرفته می‌شود و این موضوع تبدیل به چالش شده است که از فلسفه وجودی آن نشئت گرفته و در ارتباط با آن، ساختاردهی شده که در ادامه، مسیر را دچار چندگانگی کرده است. برای نمونه، سازمان برنامه و بودجه کشور دستورالعملی صادر کرده است که براساس آن، به هر یک از دستگاه‌ها بودجه اختصاص می‌یابد. موضوع دیگری که در آموزش عالی کشور مغفول مانده و موجب عدم بهره‌وری این حوزه شده است عدم توجه به نیازهای آموزشی نسل امروزی است. به بیانی، برنامه‌ریزی‌هایی که در جهت ارتقای بهره‌وری در آموزش عالی انجام شده منطبق با نیازهای جوانان امروزی نیست. برای نمونه،  گرایش نسل جدید به دانش‌بنیان‌ها و مشاغل نوآور. با وجود اینکه در دوره‌های گذشته دولت بودجه‌ای برای راه‌اندازی استارتاپ‌ها اختصاص نداده بود، اما شاهدیم جوانان زیادی کسب‌وکارهای نوآور راه‌اندازی کردند. در واقع، اگر مسیر قانونی هموار شود، جوان به‌دنبال آن خواهد رفت. یکی دیگر از مشکلات جدی در آموزش عالی، نادیده گرفتن ویژگی‌های شغلی نسل جدید در نظام برنامه‌ریزی سرمایه نیروی انسانی است. برای مثال، سال گذشته 1700 داوطلب در وزارت علوم پذیرفته شدند که از این تعداد بیش از 300 نفر انصراف دادند. بنابراین در بازطراحی آموزش عالی ضروری است، اقتضائات نسلی در نظر گرفته شود. همچنین باید به ادراک و برداشت مردم از برنامه‌های آموزش عالی هم فکر کرد. اینکه قانون و مقرراتی که تصویب می‌شود چه اثری بر جامعه می‌گذارد.

میزان اختیار دانشگاه‌ها از مهم‌ترین مسائل بهره‌وری آموزش عالی

سید جلال موسوی، مدیرکل دفتر تدوین و راهبری اسناد و سیاست‌های آموزش و پژوهش ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی

نظام حکمرانی تا نظام مالی دانشگاه‌های برتر کشور، تقریبا به‌صورت دولتی اداره می‌شوند، در نتیجه اختیار و مسئولیت دانشگاه‌ها خیلی پررنگ نیست. در صورتی که یکی از مهم‌ترین مسائل در بهره‌وری حوزه آموزش عالی، میزان اختیار دانشگاه‌ها و مسئولیت‌پذیری آنهاست. با توجه به اینکه دانشجو و استاد دو منبع اصلی ورودی دانشگاه‌ها هستند، از این رو باید دید به چه میزان دانشگاه‌ها در پذیرش دانشجو و جذب استاد اختیار دارند. چقدر شاخص‌های جذب خصوصا جذب اعضای هیئت علمی مبتنی بر بهره‌وری است؟ در حالی که شالوده اصلی نظام آموزش عالی، آموزش و تربیت است، اما مهم‌ترین معیارهای جذب استاد در دانشگاه‌، تعداد مقالات و پژوهش است. از آنجایی که تا آموزش اتفاق نیفتد، پژوهش هم صورت نمی‌گیرد، از این رو، شایسته است که شاخص‌های ورودی آموزش عالی اصلاح شود. در همین حال، دانشگاه‌های کشور نسبت به خروجی خود مسئولیت‌پذیر نیستند و این موضوع نیز با تعریف شاخص‌های بهره‌وری قابل‌حل نیست. به بیانی، به چه میزان نظام ارزیابی بهره‌وری مبتنی بر مسئولیت اجتماعی دانشگاه‌هاست؟ یا اینکه مکانیزم مالی دانشگاه‌ها چه ارتباطی با مسئولیت‌های اجتماعی آنها دارد؟ تا زمانی که مکانیزم مالی دانشگاه‌ها را به نظام اعتبارسنجی ارتباط ندهیم، نمی‌توان انتظار ارتقای بهره‌وری داشت، زیرا ساختار مالی دانشگاه‌ها مبتنی بر سرانه دانشجو است و به بهره‌وری، کارایی و اثربخشی اهمیتی نمی‌دهد. به عقیده من، فرهنگ بهره‌وری و بهینه کارکردن در آموزش عالی کشور کمرنگ است. همین طور مدیریت دانش، بهره‌وری دانش، تصمیم‌گیری مبتنی بر دانش به‌صورت شایسته و بایسته وجود ندارد. نکته حائزاهمیت در این خصوص، انتخاب اساتید، به‌ویژه مدیران میانی و کلان در دانشگاه‌ها مبتنی بر دانش نیست. برای نمونه، در سال‌های گذشته در بررسی از یکی از دانشگاه‌های برتر در تهران، مشخص شد حدود 80 درصد مدیران ارشد این دانشگاه رشته تحصیلی‌شان با حوزه‌ای که مسئولیت داشتند، مرتبط نیست. همچنین یکی از عوامل دیگر نابهره‌وری آموزش عالی، عدم نظارت قوی در آموزش عالی است. تلاش عضو هیئت علمی در تقویت ارزش‌ها و آرمان‌ها، نگرش و گرایش عضو هیئت علمی به فعالیت‌های آموزشی، پرورشی، پژوهشی، خدماتی و انتشاراتی، میزان فعالیت دانشگاه‌ها در اشاعه فرهنگ اصیل، فضای سالم، اداره جامعه، نهادینه‌کردن محبت، اخوت و مسئولیت اجتماعی از جمله شاخص‌های بهره‌وری است که کمتر به آنها توجه می‌شود.

تصاویر
  •  دانشگاه‌ها نگاه آینده‌پژوهانه داشته باشند
  •  دانشگاه‌ها نگاه آینده‌پژوهانه داشته باشند
نظر جدید

تصویر امنیتی
کد امنیتی را وارد نمایید: