X

گفت‌و‌گو

/اطلاع‌رسانی/گفت‌و‌گو
اتصال ضعیف شاخص‌های بهره‌وری به اهداف و کارکردهای آموزش‌ عالی
ﺳﻪشنبه 12 مهر 1401
19
کد خبر: 3226
آدرس کوتاه
رازینی عوامل نابهره‌وری آموزش عالی را تشریح کرد:

 اتصال ضعیف شاخص‌های بهره‌وری به اهداف و کارکردهای آموزش‌ عالی

رئیس مرکز نظـارت، ارزیابـی و تضمین کیفیـت وزارت علـوم، تحقیقات و فنـاوری اصلی‌ترین عامل عدم بهـره‌وری را ناظر بـر عوامل فرهنگـی و نگرش افـراد اعـم از مدیـران و کارکنان به موضوع بهـره‌وری می‌داند و می‌گویـد: سیاسـت‌های آموزش ‌عالـی باید در قالب شـاخص‌های عملکردی و سـنجه‌های بهره‌وری تبلور پیـدا کنـد. روح‌الله رازینی معتقد اسـت: از چالش‌های اصلـی بهـره‌وری، عـدم اسـتقرار کامـل چرخـه بهـره‌وری و مدیریـت عملکـرد در آمـوزش عالی اسـت. گفت‌وگوی «بهـره‌وری ملـی» را بـا عضو هیئـت علمی دانشـگاه امام صـادق (ع) می‌خوانیـد.

به نظر شما عوامل مؤثر در عدم بهره‌وری آموزش‌عالی در کشور چیست و این نابهره‌وری به چه میزان متأثر از عوامل بیرونی و به چه میزان از نارسایی‌های درون آن نشئت می‌گیرد؟

برای پاسخ به این سؤال ابتدا باید تصویر درستی از وضعیت بهره‌وری در آموزش‌عالی داشت. آیا وقتی از بهره‌وری پایین صحبت می‌شود منظور نظام اداره آموزش‌عالی است یا شامل دانشگاه‌ها و مؤسسات هم می‌شود؟ یا واحد تحلیل چیز دیگری است؟ طبیعتاً اگر در سطح مؤسسات و دانشگاه‌ها بسته تحلیل داشته باشیم به‌صورت مطلق نمی‌توان به عدم بهره‌وری اشاره کرد و موضوع باید مورد به مورد به‌طور دقیق بررسی شود. به ‌هر حال، شناخت دقیق و عالمانه وضع موجود در بحث بهره‌وری و تبیین دقیق مسئله، نقطه شروع تحلیل و تجویز مؤثر است. با این وجود در یک دسته‌بندی می‌توان عوامل عدم بهره‌وری را به دو دسته عوامل مشترک عدم بهره‌وری در نظام اجرایی و اداری کشور و دسته دوم عوامل اختصاصی حوزه آموزش ‌عالی تقسیم کرد. از سوی دیگر، عوامل اختصاصی ممکن است ناشی از عوامل درونی یا بیرونی نظام آموزش‌عالی باشد. شاید اصلی‌ترین عامل عدم بهره‌وری ناظر بر عوامل فرهنگی و نگرش افراد اعم از مدیران و کارکنان به موضوع بهره‌وری باشد. چراکه در بسیاری از مجموعه‌ها به اهمیت و جایگاه مدیریت عملکرد توجه نمی‌شود. از عوامل مهم دیگر می‌توان به عدم اتصال یا اتصال ضعیف شاخص‌های بهره‌وری به اهداف و کارکردهای آموزش‌ عالی اشاره کرد. طبیعتاً سیاست‌های آموزش‌عالی باید در قالب شاخص‌های عملکردی و سنجه‌های بهره‌وری تبلور پیدا کند. گاهی مشخص نیست سنجه‌هایی که استفاده می‌شود چه هدفی را در آموزش‌عالی دنبال می‌کند و آیا اصلاً آن هدف همچنان به قوت و اولویت خود باقی است؟ مثلاً آیا نسبت دانشجویان تحصیلات تکمیلی به کل دانشجویان، در همه دوران شاخص مناسبی است؟ آیا افزایش آن در هر صورت مطلوب است؟ یا شاخص نسبت استاد به دانشجو که بسیار مورد استناد قرار می‌گیرد در همه سطوح مطلوب و دارای اولویت است؟ به عقیده من، از چالش‌های اصلی بهره‌وری، عدم استقرار کامل چرخه بهره‌وری و مدیریت عملکرد در آموزش‌ عالی است. در بسیاری از موارد صرفاً به سنجش و اندازه‌گیری بهره‌وری اکتفا می‌شود و سایر گام‌های ارتقای بهره‌وری کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد. به همین دلیل، در نظام آموزش ‌عالی، بازنگری و باز مهندسی فرایندها یک ضرورت کلیدی است. از نظام آموزش‌ عالی که متکی به دانش و تخصص خبرگان جامعه است، انتظار می‌رود در بهینه‌سازی و بازطراحی فرایندهای خود به اتکای دانش موجود پیشگام باشد. این نظام نیز مشابه بسیاری از حوزه ها در کشور فاقد نظام متناسب برای ثبت تحلیل و بهره‌برداری از داده‌ها و اطلاعات است و همین امر دوباره‌کاری‌ و ناکارآمدی‌هایی را در پی دارد.

به نظر شما برای طراحی الگوی مناسب سنجش بهره‌وری در دانشگاه، چه فاکتورها و عواملی را باید مدنظر قرار داد؟

 از مهم‌ترین عواملی که باید در خصوص آموزش ‌عالی و دانشگاه‌ها مدنظر قرار بگیرد توجه به پیچیدگی مفهوم بهره‌وری در یک سیستم اجتماعی و فرهنگی مثل دانشگاه و طراحی متناسب شاخص‌ها بر همین اساس است. در همین چارچوب، لازم است به عامل اثربخشی در کنار کارایی توجه ویژه‌ای شود. اگرچه سنجش اثربخشی در یک سیستم دانشگاهی و نظام آموزش‌عالی چندان آسان نیست، اما توجه صرف به کارایی برای ارزیابی بهره‌وری در دانشگاه کفایت نمی‌کند. به همین منظور، لازم است از مفهوم اقتصادی بهره‌وری به سمت یک مفهوم مدیریتی و اجتماعی با تأکید بر مفاهیمی چون کیفیت و تعالی حرکت کرد. از سوی دیگر، توجه به عامل توازن در سنجش بهره‌وری ضروری است. در اینجا منظور از توازن، تعادل بین عرصه‌های مختلف عملکردی است. توازن بین رویکرد راهبردی و عملیاتی، توازن بین عرصه‌های مختلف آموزش، پژوهش و فناوری، توازن بین کارایی و اثربخشی و... عامل دیگری که باید مدنظر قرار گیرد، توجه به نیازها و اقتضائات کشور و اهداف آموزش‌عالی در طراحی سنجه‌ها و الگوی ارتقای بهره‌وری است. همچنین در ارزیابی و مدیریت بهره‌وری دانشگاه‌ها باید به اقتضائات و مأموریت آن دانشگاه و بحث آمایش و تأثیر آن در سنجه‌ها توجه کرد.

هوشمندسازی نظارت و ارزیابی در دانشگاه‌ها چه تأثیری بر بهره‌وری کلی دانشگاه خواهد داشت؟

هوشمند‌سازی نظارت و ارزیابی هم در دانشگاه‌ها و هم بر دانشگاه‌ها می‌تواند موردتوجه قرار گیرد. پس از حل چالش ثبت و جمع‌آوری داده‌های آموزش‌عالی، به نظر می‌رسد، گام بعدی تحلیل هوشمندانه و استفاده از رویکردهای نوین برای داده‌کاوی و تحلیل است. از جمله چالش‌ها در ارتقای بهره‌وری، عدم فراگیری نظارت و ارزیابی و سنجش ناقص عملکرد با توجه به گستره آموزش‌عالی در کشور است.  بنابراین نظارت کامل بر همه مؤسسات و پوشش عملکرد همه آنها جز از طریق هوشمند‌سازی ممکن نیست. همچنین با توجه به حجم زیاد داده‌ها و تنوع‌شان، کسب اطلاعات، دانش و پردازش آنها باید از طریق روش‌های نوین تحلیل داده و هوشمندسازی و اتصال به نظام تصمیم‌گیری انجام شود تا ارتقای کیفیت و عملکرد آموزش‌عالی را به همراه داشته باشد. باید توجه کرد، نظارت و ارزیابی ضمن برخورداری از دقت باید به‌هنگام باشد، چراکه اندازه‌گیری و ارزیابی بهره‌وری با فاصله زمانی زیاد منجر به یک رویکرد انفعالی و گذشته‌نگر خواهد شد. ظرفیت‌های فناوری اطلاعات می‌تواند به نظارت برخط و به‌هنگام کمک کند. بر همین اساس، از تحمیل هزینه‌های اضافی بر آموزش‌عالی جلوگیری می‌کند.

به عقیده شما نظام ارزیابی و تضمین کیفیت موجود تا چه اندازه متناسب با اهداف و مأموریت‌های آموزش‌عالی طراحی شده است؟

اگرچه تلاش‌هایی برای انطباق نظام نظارت و ارزیابی با اهداف و مأموریت‌های آموزش‌عالی انجام شده است، اما به نظر می‌رسد نگاه کارکردی بیش از نگاه راهبردی و مأموریتی در این حوزه حاکم بوده است. از سوی دیگر، با توجه به سرعت و تنوع تغییرات در محیط، لازم است در بازه‌های مشخص، اهداف موردبازنگری قرارگرفته و بر همان اساس، سنجه‌های عملکردی و مفهوم بهره‌وری بازتعریف شود. این اتفاق در نظام آموزش‌عالی به‌صورت منسجم، کمتر مورد توجه بوده است، شاید در مواردی برخی مؤسسات در سطح سازمانی به آن توجه کرده باشند، اما در سطح ملی و کلان جای کار زیادی باقی است. از همین رو،  در گام اول لازم است بین اهداف و مأموریت‌های ذکر شده در اسناد و قوانین بالادستی انسجام و یکپارچگی ایجاد کرد و پس از حصول اجماع، نسبت به تعریف سنجه‌های متناظر با اهداف و سیاست‌ها اقدام کرد. در حال حاضر، سیاست‌های حاکم بر آموزش‌عالی متنوع و در مواردی غیرهماهنگ است، بنابراین مقدمه تعریف سنجه‌ها متناسب با اهداف انسجام همین سیاست‌ها و راهبردهاست.

به نظر شما وضعیت موجود در دانشگاه‌ها تا چه اندازه مستعد نوآوری و بروز خلاقیت است؟

به نظر می‌رسد موضوع نوآوری و خلاقیت در دانشگاه‌ها مسیر روبه رشد و تکامل را داشته است. اما در ادامه مسیر شاید نیازمند دو نوع تغییر اساسی برای ارتقای جایگاه نوآوری و خلاقیت در دانشگاه‌ها باشیم؛ تغییر اول از جنس تغییر رویکردی و نگرشی نسبت به آموزش‌عالی و فلسفه آن است. بازتعریف مأموریت، نقش و مکانیزم آموزش و پژوهش در توانمندسازی افراد بر اساس تغییرات جهانی امروز ضرورتی انکارناپذیر است. فناوری اطلاعات و آنچه با عنوان انقلاب صنعتی چهارم و پنجم از آن یاد می‌شود ضرورت بازنگری در شیوه‌های آموزش و پژوهش و حتی تربیت را ایجاب می‌کند. بر همین اساس، ترویج فرهنگ خلاقیت و نوآوری و قدرت حل مسئله در نظام دانشگاهی یک ضرورت گریزناپذیر است. تغییر دوم، به ساختار و سازمان آموزش ‌عالی بازمی‌گردد. هرچه تمرکز و استاندارد‌سازی و همگون‌سازی در نظام آموزش‌عالی افزایش یابد، طبیعتاً مسیر خلاقیت و نوآوری محدود خواهد شد. بنابراین حفظ سطح قابل‌قبولی از استقلال در دانشگاه‌ها لازمه این حرکت است. باید تأکید کرد که این استقلال صرفاً نباید در حوزه‌های مالی باشد، بلکه به تناسب رشد و بلوغ دانشگاه باید در نظام آموزش و پژوهش دانشگاه نیز بروز و ظهور داشته باشد. البته چالش اصلی در این مسیر حفظ نقطه تعادل بین استقلال دانشگاه و ضرورت نظارت و حکمرانی در سطح ملی است.

چگونه می‌توان بین واحدهای دانشگاهی، مراکز تحقیقاتی و پارک‌های علم و فناوری تعامل مؤثر و متقابل ایجاد کرد؟

به نظر می‌رسد، چالش اصلی در تعامل بین واحدهای دانشگاهی و تحقیقاتی از یک‌ سو و پارک‌های علم و فناوری از سوی دیگر، مسئله پذیرش و ادراک متقابل بین این دو هویت و این دو نهاد است. پارک باید دانشگاه را درک کند و آن را بپذیرد و دانشگاه هم متقابلا نباید پارک را با ملاک های هویتی خود اندازه بزند. این دو هویت در تعامل با یکدیگر لازم نیست شبیه هم شوند. باید تفاوت‌های ماهوی یکدیگر را بپذیرند و تعامل کنند. با این وجود تعارض و رقابت بین این دو در کشور فزاینده است، به‌نحو اغراق‌آمیز می‌توان گفت پارک به‌دنبال تعطیلی دانشگاه و دانشگاه به‌دنبال تبدیل پارک به یک دانشکده است.

تصاویر
  • اتصال ضعیف شاخص‌های بهره‌وری به اهداف و کارکردهای آموزش‌ عالی
نظر جدید

تصویر امنیتی
کد امنیتی را وارد نمایید: