X

گفت‌و‌گو

/اطلاع‌رسانی/گفت‌و‌گو
نظام آموزشی باید شهروندان بهره‌ور تربیت کند
شنبه 08 مرداد 1401
38
کد خبر: 3081
آدرس کوتاه
بررسی الگوهای کاربردی در حوزه تعلیم و تربیت در گفت‌وگو با اردوان مجیدی:

 نظام آموزشی باید شهروندان بهره‌ور تربیت کند

وجوه تربیت شخصیت و فرهنگ زیر سایه دانش‌اندوزی از یاد رفته‌اند

اردوان مجیدی معتقد است، نظام تعليم‌ و تربيت يك نهاد است، به همين دليل تحول اين نظام نيز يك تحول نهادی است، بنابراین اين تحول بايد در بطن باورها، فرهنگ، نيازها و مطالبات جامعه شكل گيرد. از همين رو، طراحی و مديريت اين تحول نيز بايد يك طراحی و مديريت نهادی باشد؛ يعنی جنس مؤلفه‌های نظام و نهاد و جنس سازوكارهای تحول‌دهنده، متناسب با شكل نهادی آن در نظر گرفته شده و به‌جای تغييرات بوروكراتيك و سازمانی، تغييراتی خودجوش، خودسازمانده و تكامل‌يابنده در پهنه ادراكات، نيازها و فرهنگ اجتماعی، مدنظر قرار داشته باشد. در ادامه مشروح گفت‌وگوی ماهنامه «بهره‌وری ملی» با اردوان مجیدی، پژوهشگر حوزه معماری نظام‌های کلان و تعلیم و تربیت را می‌خوانید.

اردوان مجیدی با بیان اینکه در شرایط فعلی سهم بهره‌وری در نظام آموزش‌وپرورش ناچیز است، می‌گوید: مدارس دو مأموریت اساسی برعهده دارند؛ اول آنکه شاگردان را برای ایفای نقش مناسب در جامعه و دریافت توانمندی‌ها، آگاهی‌ها، کسب مهارت‌ها، شکل‌گیری باورها، عادت‌ها و منش و پذیرش هنجارها، مطابق آن نقش‌های موردنظر جامعه آماده کنند. دوم آنکه زمینه عملی توسعه و پیشرفت جامعه و کشور را از طریق تربیت نسل آینده برای ساختن جامعه پیشرفته‌تر، اصلاح و ارتقای آگاهی‌ها تا هنجارها، فراهم کنند که جامعه‌ای توسعه‌یافته‌تر به‌وجود آورند. با این تفاصیل، آنچه شاگردان می‌آموزند در حوزه مأموریت اصلی نظام تعلیم و تربیت نیست و مأموریت اصلی را محقق نمی‌کند.

شکل‌گیری شخصیت شاگردان بالاتر از فرهنگ‌آموزی است

وی معتقد است، مدارس باید در آموزش خود به چهار مؤلفه مهم بپردازند. در واقع، بیش از دانش، ضروری است به کسب مهارت شاگردان پرداخته شود و  بیش از مهارت‌ها، نیاز به شکل‌گیری فرهنگ وجود دارد و بیش از فرهنگ، دغدغه مدارس باید شکل‌گیری شخصیت باشد. واقعیت امر این است که شکل‌گیری شخصیت شاگردان بالاتر از فرهنگ‌آموزی است و در گام آخر، مسئله دانش‌اندوزی مطرح است که متأسفانه وجوه تربیت شخصیت و فرهنگ زیر سایه دانش‌اندوزی از یاد رفته‌اند. بنابراین در چنین آموزش‌وپرورشی نقش تربیتی شاگردان به‌خوبی ایفا نمی‌شود.

این پژوهشگر حوزه معماری نظام‌های کلان و تعلیم و تربیت با طرح این سؤال که «چقدر از دانشی که در مدارس انتقال داده می‌شود، کاربردی و مورد استفاده واقعی شاگردان است؟» تصریح می‌کند: مدارس امروزی تخصص خود را در حوزه انتقال دانش می‌دانند و عملا تمام تلاش‌شان در این حوزه صورت می‌گیرد. اگرچه تلاش‌های محدودی هم که برای انتقال مهارت به شاگردان انجام می‌شود، عمدتا شامل مهارت‌های ابزاری حوزه دانشی است و این موضوع بازتاب این است که نظام آموزش‌وپرورش یک مأموریت صوری برای خودش تعریف کرده است و به‌عنوان باور پیش‌فرض خود، با شعار «آموزش علوم پایه» عمدتا به اهداف دانشی متمرکز شده است و رسالت خود را فقط آموزش دانش، آن هم با شکلی غیرکاربردی و محدود می‌داند و تصور می‌کند که این حداکثر کاری است که می‌تواند در عمل به مأموریت خود انجام دهد.

محیط مدرسه باید فرهنگ پیشرفته‌تری از محیط جامعه داشته باشد

مجیدی با یادآوری اینکه یکی از مأموریت‌‌های مدارس آماده کردن شاگردان برای ایفای نقش مؤثر در جامعه و نیز ارتقاء و پیشرفت جامعه از طریق رشد دادن آنهاست، می‌گوید: ضروری است به این وزارتخانه به‌عنوان نهاد پیشرفت‌ و توسعه‌دهنده در کشور نگاه شود. از این رو، نهادی که برنامه‌ریزی توسعه و پیشرفت آینده کشور را به‌عهده دارد، باید به شکل نهادینه‌شده اهداف و برنامه‌هایی برای تربیت نسل آینده به‌کار گیرد. به همین دلیل، محیط مدرسه باید فرهنگ پیشرفته‌تری از محیط جامعه داشته باشد تا بتواند جامعه توسعه‌یافته‌تری را در آینده پایه‌ریزی کند.

این فعال تعلیم و تربیت با اشاره به اینکه آموزش‌وپرورش دانش کاربردی و کاربرد دانش را نیز فراموش کرده است و مدعی است این تنها حد توان نظام تعلیم و تربیت است، تأکید می‌کند: یکی از دفاعیات نظام تعلیم و تربیت این است که با هزینه کم در حال نقش‌آفرینی است. این در حالی است که می‌توان با هزینه‌ و منابع کمتر نیز همین اطلاعات را به شاگردان ارائه داد، بنابراین می‌توان نتیجه گرفت این نظام کارآیی لازم را ندارد.

وی با بیان اینکه نظام تعلیم و تربیت در بُعد اثربخشی -انجام مأموریت- نیز ضعیف عمل کرده است، با اشاره به اینکه ما با نظامی مواجه هستیم که نه کارآمد است نه اثربخش، خاطرنشان می‌کند: بهره‌وری یک فرهنگ و اندیشه است و نظام تربیتی در تربیت شهروند بهره‌ور نقش بسیار زیادی دارد و لازمه آن این است که ابتدا خود این نظام بهره‌ور باشد. در واقع باید مدل درسی خاصی وارد فرایند نظام تعلیم و تربیت شود تا از آن طریق استعداد شاگردان در ابعاد مختلف کشف و رشد کند.

لزوم تناسب اهدف آموزشی با خصوصیات شاگردان و شرایط محیطی آنها

به باور اردوان مجیدی، نظام رسمی تعلیم و تربیت در کشور، به‌جای فراهم‌‌کردن بستر شوق‌انگیز کشف موضوعات، روحیه اکتشاف و جست‌وجوگری را در شاگردان از بین برده و با تمرکز بر کتاب‌های درسی در بستر تفکر همگرا، اجازه بارورشدن تفکر و شکوفا شدن خلاقیت را به آنها نمی‌دهد و آنها را در گردونه حفظ محفوظات حبس کرده است. به عبارت دیگر، همین دانش غیرکاربردی با سازوکاری غیراکتشافی، صوری، حفظ‌محور و  بسته، به شاگردان منتقل می‌شود. از طرفی ارزشیابی باید پیامد یادگیری و نقاط ضعف و پیشرفت را مشخص کند تا ارتقاء یابد که نمره‌های کمی و کیفی، کمک مؤثری به آن نمی‌کند.

وی با ذکر این نکته که اهدف آموزشی باید متناسب با نیازها و خصوصیات شاگردان و شرایط محیطی آنها، متفاوت باشد و مربی باید به‌جای ایفای نقش سخنران و ناظم، نقش تسهیلگر را ایفا ‌کند، بیان می‌کند: همسان‌سازی روش و رویکرد مدارس، موجب از بین رفتن هرگونه خلاقیت و قدرت ابتکار می‌‌شود. از طرفی یک سبک آموزش واحد در تمام مدارس، اجازه بروز هرگونه خلاقیت را از مدارس می‌گیرد و خلاقیت تمام معلمان و فعالان مدارس را حذف می‌کند. از عارضه‌های ساختار متمرکز می‌توان به رخوت و رکود در کل نظام آموزشی اشاره کرد.

این پژوهشگر حوزه تعلیم و تربیت با اشاره به اینکه باید از کلیشه‌ یک مدرسه، یک کتاب و آزمون دور شویم، عنوان می‌کند: مدل آموزشی موردنیاز جامعه امروز ما، یک مدل ویژه‌گراست. به‌نحوی که با توجه به شرایط، محیط و استعدادهای هر دانش‌آموز، شرایط تربیتی‌ مهیا شود. در این صورت امکان و توانایی توزیع خلاقیت برای تک‌تک شاگردان با توجه به محیط، استعداد و... فراهم خواهد شد.

وی معتقد است: در جامعه کنونی معماری نظام آموزشی باید دو وجه کارایی و اثربخشی را مدنظر قرار دهد تا شهروندان بهره‌ور تربیت کند. افزایش کارایی از مسیر کیفیت سازوکارها، بهینه‌کردن هزینه‌ها و خارج‌شدن از کلیشه‌های تکراری می‌گذرد. افزایش اثربخشی هم زمانی محقق می‌شود که خروجی‌های نظام آموزشی با نیازهای جامعه همخوانی داشته باشد. نیازمندی‌های متفاوتی در حوزه‌های مختلف جامعه وجود دارد که زیر سایه کلیشه‌های تکراری محقق نمی‌شوند. لازمه پاسخ‌گویی به این نیازها، نیازمند بافتی در معماری  نظام تعلیم و تربیت است که بتواند در محیط اجتماعی متنوع امروز به‌خوبی ظاهر شده و ایفای نقش کند.

مدیریت منابع و توزیع مناسب آن، از ویژگی‌های یک نظام بهره‌ور

این پژوهشگر حوزه معماری نظام‌های کلان و تعلیم و تربیت با بیان اینکه جامعه امروز با نظام تمدنی متفاوت با تمدن گذشته روبه‌روست، خاطرنشان می‌کند: نظام تمدنی جدید، چه در نظام تعلیم و تربیت و چه سایر نظام‌ها، ویژگی‌های خاصی دارد. هر نظامی که برای حیات در این نظام تمدنی طراحی و ایجاد می‌شود، باید قابلیت تطابق با این ویژگی‌ها را داشته باشد. «تحولات سریع»، اولین ویژگی این نظام تمدنی است. در واقع، با جامعه و تمدنی روبه‌رو هستیم که به‌سرعت در حال تغییر و تحول است. قبل از اینکه شما فرصت برنامه‌ریزی و آمادگی برای ورود به این محیط را داشته باشید، محیط تغییر کرده، به همین دلیل باید از سازوکارهایی استفاده کرد که متناسب با این تغییرات سریع باشد.

وی «تنوع» را از دیگر ویژگی‌های این نظام می‌داند و می‌گوید: ویژگی سوم این نوع جامعه «پیچیدگی» است. شهروند جامعه متمدن امروزی با متغیرهای متفاوت و متنوعی روبه‌روست که سعی دارد با برخورد با این متغیرها تصمیم بگیرد. همانا، شهروند امروز دیگر با یک فرمول ساده روبه‌رو نیست به همین دلیل نیاز دارد هویت و اندیشه مستقل خود را داشته باشد. بنابراین بافت معماری نظام تعلیم و تربیت چنین جامعه‎‌ای در وهله اول باید نظام توزیع‌شده‌ای باشد؛ نظامی که باید «خودسازمانده» باشد، یعنی از درون به شکل خودتنظیم‌گر، خود را اصلاح کند و مدام خود را با محیط تطبیق دهد. در چنین شرایطی ضروری است که از عقلانیت و خردجمعی استفاده شود. مجیدی با اذعان به اینکه نظام تعلیم و تربیت باید از الگوهایی بهره ببرد که انعطاف‌پذیر، قابل‌گسترش و توسعه‌پذیر باشد تا در شرایط مختلف به گونه‌های مختلف عمل کند، می‌گوید: تطابق برنامه‌ها و عملکردها با اهداف واقعی و نیازها یکی از ویژگی‌های بارز یک نظام در ابعاد نظام تعلیم و تربیت است. همچنین مدیریت منابع و توزیع متناسب آن، از ویژگی‌های یک نظام بهره‌ور است که لازم است نظام تعلیم و تربیت کشور، در تغییر عملکرد و برنامه‌ریزی‌هایش این ویژگی‌ها را در خود قوت ببخشد. شاید در نگاه اول، این مسئله غیرممکن یا سخت به نظر برسد، اما با قاطعیت می‌توان گفت این کار با همین میزان منابع و هزینه‌ها شدنی است.

تصاویر
  • نظام آموزشی باید شهروندان بهره‌ور تربیت کند
نظر جدید

تصویر امنیتی
کد امنیتی را وارد نمایید: