بدون پایداری منابع آب، دستیابی به توسعه پایدارغیرممکن است
دوشنبه 29 آذر 1400
55
کد خبر: 2761
آدرس کوتاه
مدیرکل دفتر مدیریت مصرف و ارتقای بهره‌وری آب و آبفای وزارت نیرو:

 بدون پایداری منابع آب، دستیابی به توسعه پایدارغیرممکن است

دکتر بنفشه زهرایی معتقد است، عوامل مختلفی در الگوی مصرف بهینه  آب نقش دارند، بنابراین انتخاب یک عدد به‌عنوان الگوی مصرف صحیح آب، مشکلی را حل نمی‌کند. او با اذعان به اینکه بهره‌وری اقتصادی آب در کشور نسبت به متوسط جهانی و حتی کشورهای منطقه پایین است، بهره‌وری اندک و حجم زیاد آب مصرفی بخش کشاورزی را مهمترین علت کم‌بودن بهره‌وری آب در ایران می‌داند.  زهرایی ضمن برشمردن اقدام‌های وزارت نیرو در موضوع بهره‌وری آب، می‌گوید: سهم بخش آب در اقتصاد کلان ناديده گرفته شده است. در ادامه مشروح گفت‌وگو را می‌خوانید.

بحران کم‌آبی در کشورعمری قریب به دو دهه دارد، با این اوصاف چگونه می‌توان الگوی مصرف بهینه آب را نهادینه کرد؟

کمبود آب که از آن به‌عنوان تنش آب، کم‌آبی و بحران آب هم یاد می‌شود، تنها ناشی از پیاده نشدن الگوی مصرف بهینه آب نیست، بلکه عوامل متنوع مدیریتی، اقتصادی و طبیعی در ایجاد کم‌آبی و تشدید آن، نقش دارند که می‌توان به علل فیزیکی مانند خشکی طبیعی، تغییرات آب‌وهوایی، سازمانی و ضعف مدیریت مانند نبود ساختارهای سازمانی و قانونی و تعرفه‌گذاری مناسب، عوامل اقتصادی و اجتماعی مانند نبود سیاست‌های آمایش سرزمین و عوامل سیاسی مانند سیاست‌های خودکفایی غذایی یا محبوبیت سیاسی و اجتماعی ناشی از تخصیص آب یا توسعه زیرساخت‌های هیدرولیکی اشاره کرد. با این وجود در مدیریت مصرف آب شهری، اقدام‌های خوبی در زمینه نهادینه‌شدن الگوی مصرف آب صورت گرفته و سعی شده با تنظیم ساختار پلکانی تعرفه آب‌شرب، مصرف‌کننده به سمت مصرف کمتر از الگو سوق داده شود. اما در بخش‌های کشاورزی و صنعت که سهم بیشتری از مصارف آب کشور را به خود اختصاص می‌دهند هنوز اقدام‌های لازم انجام نشده است، بنابراین برای اصلاح این مسئله باید الگوی مصرف بهینه آب برای فرایندهای مختلف تولید کالاهای کشاورزی و صنعتی تعیین شود. در همین حال، به‌منظور سازگاری با کم‌آبی، کارگروه ملی سازگاری با کم‌آبی در اسفند 1396 برای هماهنگی فرابخشی در دولت تاسیس شد، اما برخی عوامل مانع اقدام‌های جدی در این حوزه شده است. شایان ذکر است، عوامل مختلفی در الگوی مصرف بهینه  آب نقش دارند، بنابراین انتخاب یک عدد به‌عنوان الگوی مصرف صحیح آب مثلا برای تولید یک کیلوگرم گندم مشکلی را حل نمی‌کند. در نتیجه برای حرکت به سمت تعیین الگوی مصرف بهینه آب، در گام اول باید مطالعات جامع و داده‌برداری از فرایندهای مختلف تولید یک کالای خاص در کشور انجام شود. ایران کشوری در حال توسعه است و عطش توسعه فیزیکی در آن، مانع سرمایه‌گذاری در حوزه‌های پایش، ارزیابی و سنجش اثرات توسعه بر منابع طبیعی و خدمات اکوسیستمی شده است.

در حال حاضر وضعیت بهره‌وری منابع آبی کشور را چطور ارزیابی می‌کنید؟

براساس آمار و مطالعات انجام‌شده در وزارت نیرو، مجموع مصارف آب در بخش‌های مختلف شرب و بهداشت، فضای سبز و خدمات شهری، صنعت و کشاورزی حدود 98 هزار و 320 میلیون مترمکعب است. این در حالی است که بخش کشاورزی با 87 هزار و 507 میلیون مترمکعب آب مصرفی، بزرگ‌ترین مصرف‌کننده آب در کشور است. درواقع، در سال‌های اخیر، تولید آبی در بخش کشاورزی حدود 93 میلیون تن گزارش شده است. این میزان تولید با فرض حدود 87 میلیارد متر مکعب برداشت آب، عدد بهره‌وری فیزیکی 07/1 کیلوگرم بر متر مکعب آب برداشتی کشور را نشان می‌دهد. به استناد سند بهره‌وری آب کشاورزی تهیه شده توسط مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران، بهره‌وری آب در کل تولیدات گیاهی حدود 1/1 کیلوگرم بر متر مکعب، محصولات زراعی آبی حدود 3/1 کیلوگرم بر متر مکعب و محصولات باغبانی آبی حدود 7/0کیلوگرم بر متر مکعب است.

بهره‌وری اقتصادی آب در جهان چه وضعیتی دارد و در این میان ایران چه رتبه‌ای را به خود اختصاص داده است؟

براساس گزارش‌های منتشرشده توسط FAO در سال 2018، میزان متوسط جهانی بهره‌وری اقتصادی آب در 168 کشور دنیا حدود 15 دلار به‌ازای هر متر مکعب آب برآورد شده است که ایران بین 168 کشور، رتبه 129 را دارد. طبق این گزارش، بهره‌وری اقتصادی آب در کشور نسبت به متوسط جهانی و حتی کشورهای منطقه پایین است، به‌طوری که بهره‌وری اقتصادی آب کشور در بخش‌های کشاورزی، صنعت (بخش انرژی) و خدمات به ترتیب 2/0، 7/151 و 3/27 دلار برای هر متر مکعب آب مصرفی گزارش شده است که نشان می‌دهد بهره‌وری اندک و حجم زیاد آب مصرفی بخش کشاورزی، مهمترین علت کم‌بودن بهره‌وری آب در ایران است.

نقش وزارت نیرو در عرصه بهره‌وری آب چیست؟

طبق اساسنامه وزارت نيرو مصوب 28/1/1353، تدوين و ارائه طرح‌هاي ارتقای كيفيت و بهبود بهره‌وري از جمله وظايف حاکميتي وزارت نيرو در بخش آب و فاضلاب بوده و اجرای برنامه‌ها و طرح‌های فنی، فرهنگی، اجتماعی و آموزش همگانی در خصوص کاهش هدررفت، رشد بهره‌وری و مصرف بهینه منابع آب نيز جزو فعاليت‌هاي تصدي‌گری بخش آب بوده است که توسط شرکت‌هاي زیرمجموعه بخش آب و آبفا در حال انجام است. اگرچه وزارت نیرو متولی تامین و توزیع آب است، اما مصرف‌کننده‌های اصلی آب که بخش‌های کشاورزی و صنعت هستند، توسط نهادهای دیگری مدیریت می‌شوند. به همین دلیل نقش وزارت نیرو در ارتقای بهره‌وری آب در این بخش‌ها محدود به اعمال سیاست‌های تشویقی یا تنبیهی از طریق تعیین تعرفه یا محدودیت تخصیص است. در سال‌های اخیر با فعال‌شدن شورای عالی آب در سطح سیاستگذاری کلان و کارگروه ملی سازگاری با کم‌آبی در اقدام‌های اجرایی، وزارت نیرو تلاش کرده با تبیین فرابخشی بودن موضوع آب، وضعیت موجود را به اطلاع دیگر گروداران رسانده و تصمیم‌گیری درخصوص سیاست‌های کلان مدیریت آب را با مشارکت سایر بخش‌ها به انجام برساند. واگذاری مسئولیت مدیریت و تصمیم‌گیری درخصوص مدیریت مصرف آب به کارگروه‌های استانی سازگاری با کم‌آبی، سازوکاری است که در تبیین دقیق موضوع آب به مدیران ملی و استانی بسیار موثر و مفید عمل کرده است.

چگونه می‌توان بهره‌وری آب را با مدیریت یکپارچه بهبود داد؟

طبق تعریف نهاد همکاری جهاني آب (GWP)، «مدیریت یکپارچه آب»، فرایندی برای تقویت، توسعه و مدیریت هماهنگ منابع آبی و سرزمینی با هدف افزایش بهره‌وری اقتصادی و رفاه اجتماعی با رویکردی عادلانه بدون برهم زدن پایداری اکوسیستم‌های طبیعی است. بنابراین در رویکرد مدیریت یکپارچه منابع آب، بر افزایش بهره‌وری اقتصادی تاکید شده است. همچنین در این فرایند استفاده از منابع آب با رعایت عدالت اجتماعی، پایداری محیط‌زیست و بهره‌وری اقتصادی موردتوجه قرار گرفته است. بدیهی است با درنظر گرفتن چارچوب حاکم بر مدیریت یکپارچه آب، نیازهای بخش‌های مختلف براساس شاخص‌های تعریف‌شده، اولویت‌بندی می‌شود، در نتیجه منابع آب در بخشی استفاده می‌شود که بیشترین بهره‌‌وری را در بخش‌های عملکرد تولید، پایداری محیط‌زیست و اقتصاد به‌همراه داشته باشد که این اقدام منجر به افزایش بهره‌وری فیزیکی و اقتصادی آب خواهد شد.

باتوجه به اهمیت بخش آب در توسعه اقتصادی و اجتماعی کشور چگونه می‌توان از مدیریت بخشی منابع آب به سمت مدیریت یکپارچه منابع آب رفت؟

آب یکی از عناصر اصلی توسعه پایدار محسوب می‌شود، بنابراین دستیابی به توسعه پایدار بدون در نظر گرفتن پایداری منابع آب، ممکن نیست. به‌منظور دستیابی به اهداف توسعه پایدار و غلبه بر چالش‌های بخش آب، باید ماهیت میان‌بخش آب در نظام حکمرانی کشور به رسمیت شناخته شود و مشارکت همه گروداران اعم از سیاست‌گذاران، مدیریت و حفاظت‌کنندگان و مصرف‌کنندگان جلب شود. رویکرد مدیریت یکپارچه منابع آب امکان پیاده‌سازی نگرش فرابخشی و مشارکتی به مدیریت منابع و مصارف آب را فراهم می‌کند. به این منظور در سال‌های اخیر اقدام‌های مهمی صورت گرفته که هرچند مهم و زیربنایی هستند، ولی کافی نیستند. نتايج مطالعات نشان مي‌دهد که سهم بخش آب در اقتصاد کلان ناديده گرفته شده است. عمده‌ترين دليل آن هم، لحاظ نشدن ارزش واقعي آب در حساب‌‌هاي ملي و عدم تعيين حدود و تفکيک ارزش فروش آب در حسابداري ملي است؛، بنابراین مديريت بخشي منابع آب باید به سمت مديريت يکپارچه منابع آب سوق يابد. به این منظور، ادغام اطلاعات مختلف مرتبط با منابع و مصارف آب نظیر داده‌های هيدرولوژي، اجتماعی و اقتصادي و تهيه حساب‌های اقماري آب، یکی از اقدام‌های مهمی است که در جهت مديريت به‌هم پیوسته منابع  آب ضروری است.

تصاویر
  • بدون پایداری منابع آب، دستیابی به توسعه پایدارغیرممکن است
اشتراک گذاری
New Comment

تصویر امنیتی
کد امنیتی را وارد نمایید:

طراحی سایت