X

گفت‌و‌گو

/اطلاع‌رسانی/گفت‌و‌گو
دولت باید زمینه آسایش بلندمدت جامعه را فراهم کند
یکشنبه 28 آذر 1400
132
کد خبر: 2758
آدرس کوتاه
بررسی بهره‌وری صنعت نفت در گفت‌وگو با علی سرزعیم

 دولت باید زمینه آسایش بلندمدت جامعه را فراهم کند

علی سرزعیم، اقتصاددان، با بیان اینکه منابع نفت، ذخایر باارزشی هستند که جزو ثروت ملی محسوب می‌شود، می‌گوید: «درآمدهای نفتی برای کشور یک فرصت و نعمت به‌شمار می‌آید، چراکه منابع طبیعى مانند نفت زمینه‌های توســعه کشــور را فراهم می‌کند و قدرت خرید واردات را افزایش مى‌دهد که به‌تبع آن، سرمایه‌گذارى و توسعه را تقویت می‌کند.» او معتقد است، تأثير درآمدهای نفتی بر رفاه اجتماعی یکی از موضوعات مهم و اساسی در حوزه سیاستگذاری اقتصادی کشور محسوب می‌شود، بنابراین یکی از مباحث کلیدی مطرح برای کشورمان نحوه مدیریت درآمدهای نفتی و افزایش سطح زندگی و رفاه و کاهش فقر در جامعه است. این استادیار دانشگاه عالمه طباطبایی ادامه می‌دهد: «تزریق نادرست درآمدهای نفتی به اقتصاد ملی و اتخاذ سیاست‌های پولی و مالی نامناسب، موجب نابرابری توزیع ثروت و درآمد می‌شود که این موضوع در بلندمدت بر رشد اقتصادی، مسائل اجتماعی و... تأثيرگذار است.»

درآمدهای بالای نفتی؛ توزیع ناعادلانه درآمد میان اقشار جامعه

سرزعیم با بیان اینکه درآمدهای بالای نفتی موجب رانت شده و در اقتصاد اختلال به‌وجود آورده، تصریح می‌کند: «از آنجایی که بخش زیادی از درآمد دولت از محل صادرات نفت تامین می‌شود، بنابراین وابستگی دولت به طبقات اجتماعی کمتر شده در نتیجه به‌دلیل استقلال مالی در امور اقتصادی مداخله می‌کند که این موضوع موجب توزیع ناعادلانه درآمد بین اقشار جامعه می‌شود، بنابراین در کارکرد اقتصادی، افراد انگیزه کار و رقابت اقتصادی را از دست می‌دهند.» 

او بر این باور است که سال‌هاست دولت‌ها حاضر نشده‌اند مسئله قیمت انرژی در کشور را حل کنند، بنابراین قاچاق سوخت همواره وجود داشته و دارد. حاکمیت می‌تواند با توزیع بنزین و گازوئیل با قیمت آزاد، عواید آن را به شهروندان به‌ویژه مناطق محروم‌ اختصاص و آنها را به سمت فعالیت‌های مولدتر سوق دهد، اما وقتی قیمت‌گذاری رسمی مشکل دارد، ناگزیر با پیامد قاچاق سوخت توسط افراد فاسد و همچنین مرزنشینان روبه‌رو می‌شویم. به هر حال قاچاق سوخت (سوخت‌بری) به‌شکل خرد یا کلان اقدامی نادرست است، چراکه قاچاق یعنی فعالیت خلاف قانون. از طرفی قاچاق سوخت یعنی دادن یارانه سوخت به شهروندان کشورهای همسایه و منتفع‌شدن آنها. از سوی دیگر، پایین بودن نرخ بنزین در کشور سبب رشد روزافزون استفاده از خودروهای شخصی و افزایش سفرهای درون و برون‌شهری شده است و احتمال تصادفات رانندگی نیز تا حد چشمگیری رشد پیدا کرده که این هزینه‌ها از جوانب متعددی قابل‌‌بررسی است. مهمترین آسیب و هزینه اقتصادی ناشی از تصادف‌ها مربوط به سرنشینان و آسیب رسیدن به خودرو است. از طرفی تاکسی‌های آنلاین در ایران در مقایسه با جهان بیشترین مسافر را جابه‌جا می‌کنند که در ظاهر امر مثبتی است، اما باید توجه داشت که یارانه اعمال‌شده برای ثابت نگاه‌داشتن قیمت بنزین از سرمایه کشور تامین می‌شود، بنابراین کاهش یارانه بنزین و افزایش قیمت آن، می‌تواند صرف افزایش بودجه حمل‌ونقل عمومی و توسعه آن ‌شود. به‌عبارت دیگر، دو نوع تخصیص منابع وجود دارد؛ در نوع اول که یارانه شدید تخصیص داده می‌شود که از یک سو شاهد قاجاق سوخت و از سوی دیگر، استفاده زیاد از خودرو در داخل و تبعات آن هستیم. در نوع دوم، این یارانه قطع و منابع آن، صرف ایجاد زیرساخت‌های حمل‌ونقل عمومی مدرن می‌شود. مبرهن است، تخصیص منابع در حالت اول غیربهینه و در حالت دوم بهینه است.

سطح بالایی از اعتماد اجتماعی به دولت سازندگی وجود داشت

سرزعیم  یکی از زمینه‌های اعتماد‌سازی درازمدت میان دولت و جامعه را استقلال و حرفه‌ای‌گری نهادها می‌داند و می‌گوید: «ما بنزین را گران می‌کنیم تا با پول حاصل از آن حمل‌ونقل عمومی را توسعه دهیم. چه کسی این وعده را باور می‌کند؟ اگر نهادهای سیاسی معتبر، قوی، مستقل و حرفه‌ای نباشند، مردم خواهند گفت لابد با گرانی بنزین، پول از جیب ما می‌رود و درنهایت نه پول به ما می‌رسد و نه حمل‌ونقل عمومی، توسعه می‌یابد. اما اگر نهادها توسعه‌یافته باشند، جامعه می‌پذیرد که این هزینه را پرداخت کند، چراکه اطمینان دارد در آینده، مترو و حمل‌ونقل عمومی واقعاً توسعه می‌یابد و به‌دنبال این امر کشور هم توسعه خواهد یافت. به بیانی اعتبار کم نهادها در جامعه علت اصلی ترجیح منافع کوتاه‌مدت بر بلندمدت است.»

این اقتصاددان با تأکید بر اینکه در دوره‌هایی شاهد اعتماد به نهادها بوده‌ایم، خاطرنشان می‌کند: «دولت اول آیت‌الله هاشمی رفسنجانی نمونه بارز آن دوران است، دولت او از خاکستر جنگ برخاسته بود، وضع مردم بسیار بد بود و بسیاری از صنایع تخریب شده بودند. آقای هاشمی وعده رفاه زودهنگام نداد، بلکه در ابتدای کار قیمت‌ها را افزایش داد، این در حالی  بود که اساساً افزایش قیمت‌ها برای مردم پدیده جذاب و مطلوبی نبود، اما چون سرمایه اجتماعی کشور بالا و اعتماد به دولت زیاد بود، دولت توانست تصمیم‌های سخت بگیرد و پس از آن توانست زیرساخت‌ها را درست کند، بنابراین ما در یک مقطع، این بلندمدت اندیشیدن را تجربه کردیم و اتفاقاً به‌خوبی هم جواب گرفتیم. یعنی جامعه، بلندمدت فکر کرد و آن‌قدر هم به حکومت اعتماد داشت که توانست زمینه اجرای این سیاست‌های بلندمدت را ایجاد کند. نیروگاه و پالایشگاه عسلویه نمونه بارز آن است. من معتقدم در حال حاضر  هم کم‌کم داریم به آن دوران بازمی‌گردیم، چراکه جامعه متوجه شده است که روزبه‌روز شرایط اقتصادی وخیم‌تر می‌شود، زیرساخت‌ها فرسوده شدند، به بیانی کشور در ابعاد مختلف کهنه شده و نیاز به نوسازی دارد که لازمه آن، سرمایه‌گذاری است. در این مقطع باید جامعه را برای فراهم کردن زیرساخت‌ها متقاعد کرد، یعنی درآمدهای حاصل از فروش نفت مدیریت و صرف امور زیربنایی و زیرساختی شود و نباید به این درآمدها نگاه مقطعی داشت.»

بزرگ بودن دولت عامل کاهش بهره‌وری اقتصادی است

ساختار اقتصاد ایران منابع‌محور است و متاسفانه بهره‌وری در چنین ساختاری جایگاهی ندارد. دکتر سرزعیم می‌گوید: «همچنین بزرگ بودن دولت و مداخله او در امور مختلف، بیشتر از نفتی‌بودن اقتصاد، موجب عدم بهره‌وری اقتصادی در کشور شده است. در کشور‌ ما اندازه دولت رابطه مستقیمی با درآمدهای نفتی داشته و با رشد درآمدهای نفتی، اندازه دولت بزرگ و مداخله آن در اقتصاد بیشتر شده است.»

او یکی از راه‌حل‌های ارتقای بهره‌وری در اقتصاد را  بازتخصیص می‌داند. «به عقیده من، باید یارانه انرژی بخش‌های مختلف را کاهش دهیم و درآمد حاصل از آن را صرف توسعه زیرساخت‌ها، امور عمرانی، توسعه‌ای و... در کشور کنیم. موضوع بازتخصیص یک فرایند اقتصادی - سیاسی است که ممکن است واکنش‌ها به آن منفی باشد، بنابراین باید سرمایه‌های اجتماعی مانند احزاب، نخبگان و... در جامعه اعتمادسازی و جامعه را مجاب کنند که به فکر رفاه و آسایش بلندمدت‌ خود  باشند. از طرفی بهتر است این گونه تصمیم‌ها به‌تدریج گرفته شود تا تاثیر روانی و هزینه کمتری برای کشور داشته باشد.»

انتخابات 1400 می‌تواند  طرحی نو در اقتصاد سیاسی دراندازد

این استاد دانشگاه  با بیان اینکه گفته می‌شود دلیل این عدم اعتماد، شکاف بین دولت و ملت است، تأکید می‌کند: «دوری از تبعیض، فسادستیزی، عدالت‌محوری و... می‌تواند مردم را به حاکمیت نزدیک کند. با این وجود من معتقدم بازیگران سیاسی قادرند این اعتماد را بازسازی کنند. به‌عنوان مثال، یکی از کارکردهای انتخابات ریاست‌جمهوری این است که یک نفس تازه در جامعه دمیده می‌شود، چراکه نیروهای جدیدی با ایده، وعده و تعهد جدید وارد عرصه سیاست می‌شوند، بنابراین انتخابات پیش رو فرصتی است که بخش سیاسی بازسازی و ترمیم شود. درواقع ترکیب قدرت تغییر می‌کند و تیم اقتصادی جدید می‌آید و فرصتی فراهم می‌شود تا سیاست اقتصادی کشور هم درست شود، بنابراین اگر ترکیب دولت درست انتخاب شود، جهت جامعه تغییر کرده و به‌مرور اعتمادها ترمیم می‌شود. تجربه سال‌های گذشته نشان می‌دهد، ادامه وضعیت فعلی نمی‌تواند مسائل کشور و مردم را حل کند، بنابراین انتخابات 1400 می‌تواند در عرصه اقتصاد سیاسی طرح نو دراندازد.»

او برخلاف عده‌ای که معتقدند کشور ایران کلنگی و عمر کوتاه‌مدتی دارد، بر این باور است که با وجود همه مشکلات سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و... هنوز امید به زندگی در بسیاری از خانواده‌ها بالاست. همین که خانواده‌ها هزینه زیادی را صرف آموزش، تربیت، سلامت و... کودکان خود می‌کنند، نشان می‌دهد نگاه بلندمدت دارند که روی فرزندان خود سرمایه‌گذاری می‌کنند. به هر حال مسیر سیاست یک جاده آسفالته نیست که بتوان با سرعت بالا مسیر را طی کرد، بلکه پر از دست‌انداز و راه شوسه است. اگر هم‌اکنون اعتماد کافی نیست باید آن را افزود و می‌توان اعتماد عمومی را زیاد یا کم کرد. دکتر علی سرزعیم دلیل این تفکر که نگاه حاکمیت به مسائل سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کوتاه‌مدت بوده، را ناشی از یک‌دست نبودن حاکمیت و وجود تعارض بین نهاد‌ها می‌داند و می‌گوید: «تنش در سیاست داخلی و تعارض میان بخش‌های مختلف جامعه با یکدیگر یا جامعه با حاکمیت مانعی برای رشد و ثبات اقتصادی است، بنابراین اگر ما خواهان توسعه و رشد اقتصادی هستیم باید از تنش‌های داخلی و خارجی بکاهیم که لازمه آن این است که دست‌کم 10 سال یک وضعیت هموار و هنجارمند را در سیاست داخلی داشته باشیم.»

تحریم‌ها باعث احیای واحدهای صنعتی شدند

به گفته نویسنده کتاب پوپولیسم ایرانی، با شروع تحریم‌ها یک اتفاق بسیار مثبت رخ داد و آن احیای واحدهای صنعتی تعطیل‌شده بود، چراکه بخشی از صنایع توانستند از شرایط تحریمی به نفع تولید و صنعت خود بهره ببرند. همچنین برخی از فعالیت‌های تولیدی به‌خاطر اختلاف قیمت بین کالای وارداتی و تولید داخل به‌واسطه افزایش قیمت ارز، رونق و جان گرفتند. از آنجا که اقتصاد ایران منابع‌محور است، طبیعتا اتکای دولتمردان به درآمدهای ارزی بوده است، به همین دلیل اثربخشی و کارایی موردتوجه آنها قرار نمی‌گیرد، اما تحریم‌ها باعث شد اتکا به درآمدهای نفتی کمتر شود و از طرفی از منابع موجود بیشترین بهره برده شود.  او با بیان اینکه در حال حاضر بهره‌وری اقتصادی ما بالا رفته است، می‌گوید: «با وجود اینکه رشد اقتصاد منفی است، اما نرخ اشتغال افزایش یافته است و این نشان می‌دهد عدم وابستگی به درآمدهای نفتی، بهره‌وری را ارتقا داده است.»

در آینده انرژی پاک جایگزین سوخت‌های فسیلی می‌شود

 این اقتصاددان اذعان می‌کند: «بسیاری از کشورها اولا به‌خاطرهزينه تمام‌شده استخراج نفت، فرسوده و محدود بودن عمر چاه‌های نفتی، دوما به‌دلیل ارزان‌بودن انرژی‌های پاک، به سمت تولید انرژی خورشیدی رفته‌اند، بنابراین در آینده سرمایه‌گذاری در صنعت نفت کاهش یافته و بالطبع خریداران طلای سیاه ریزش خواهند کرد. با این وجود کشور باید از فرصت باقی مانده برای فروش نفت استفاده کند و قدرت استحصال خود را افزایش دهد تا از محل درآمد آن، زیرساخت‌های کشور را توسعه دهد.» او معتقد است، نباید اقتصادمان صرفا متکی بر درآمدهای انرژی مانند نفت و گاز باشد، اما باید از آن بهترین استفاده را کرد. «تعداد دانش‌آموختگان در کشور بالاست و در سال‌های اخیر بر تربیت نیرو‌های تکنسین توجه و برای کارآفرینی جوانان روی آموزش‌های فنی و مهارتی سرمایه‌گذاری شده است. همچنین می‌توان از ظرفیت سرمایه‌ انسانی خلاق و نوآور به‌عنوان بزرگ‌ترین و باارزش‌ترین دارایی‌ كشور استفاده کرد. در همین حال، شرکت‌های دانش‌بنیان حوزه نفت فعالیت‌های بسزایی در بومی‌سازی تجهیزات صنعت نفت داشته‌اند، بنابراین می‌توان امیدواربود در آینده دانش‌بنیان‌ها نقش پررنگی در رشد اقتصادی کشور خواهند داشت.» وی در پایان می گوید: «البته پایین بودن بهره‌وری در کشور از دو عامل سیاسی و سیاستگذاری نشئت می‌گیرد؛ یکی به دلیل مسائل سیاست داخلی و خارجی است و دیگری به‌دلیل قوانین یا تصمیم‌های ناکارآمد در عرصه کار و صنعت و... است. به‌عنوان مثال، مردم خواهان تغییر قوانین کار هستند که کمتر کار کنند. اگر قرار باشد همه کمتر کار کنند، چگونه می‌توان انتظار بهره‌وری و توسعه داشت؟ با تداوم این روند نباید انتظار داشت اقتصاد رقابتی به‌وجود بیاید، در نتیجه از کشورهای خارجی هم برای سرمایه‌گذاری وارد کشور نمی‌شوند. از سویی باید به این نکته نیز توجه کنیم که ما در کنار ایرادهایی که به حاکمیت و دولت می‌گیریم باید به مسئولیت‌های خودمان به‌عنوان بخشی از جامعه در قبال افزایش بهره‌وری آگاه باشیم و در آن مسیر گام برداریم، در حالی که دولت هم  باید موانع بیرونی را رفع کند.»

گفت وگو از: وحید اقدسی، مریم مهداد

تصاویر
  • دولت باید زمینه آسایش بلندمدت جامعه را فراهم کند
نظر جدید

تصویر امنیتی
کد امنیتی را وارد نمایید: